Mandaty z fotoradarów pod znakiem zapytania. Sądy podważają praktykę ITD

Kary za niewskazanie kierowcy to od lat jedno z najczęściej stosowanych narzędzi w systemie fotoradarowym w Polsce. Właściciel auta, który nie wskaże osoby prowadzącej pojazd w chwili wykroczenia, może zostać ukarany grzywną – nawet do 30 tys. zł.

Teraz jednak pojawił się poważny problem prawny. Coraz więcej sądów zaczyna kwestionować, czy Inspekcja Transportu Drogowego (ITD) w ogóle ma prawo do nakładania takich kar lub kierowania spraw do sądu.

To może oznaczać istotną zmianę dla kierowców – i potencjalne podważenie dotychczasowej praktyki.

O co chodzi w karze za niewskazanie kierowcy

Podstawą prawną jest art. 96 § 3 kodeksu wykroczeń. Zgodnie z nim właściciel pojazdu ma obowiązek wskazać, kto prowadził samochód w momencie wykroczenia.

Schemat działania jest dobrze znany:

1. Fotoradar rejestruje wykroczenie (np. przekroczenie prędkości).
2. ITD wysyła do właściciela pojazdu wezwanie.
3. Właściciel ma trzy możliwości:
   • przyznać się i przyjąć mandat,
   • wskazać inną osobę,
   • odmówić wskazania.

W tym trzecim przypadku grozi kara właśnie za niewskazanie kierowcy.

Dotychczas system działał sprawnie i był szeroko stosowany. Teraz jednak jego fundamenty zaczynają się chwiać.

Wyrok z Katowic zmienia spojrzenie

Kluczowe znaczenie ma orzeczenie Sądu Okręgowego w Katowicach. Sąd rozpatrywał sprawę, w której ITD złożyła wniosek o ukaranie właściciela pojazdu za niewskazanie kierowcy.

Sąd uznał jednak, że:

• wniosek został złożony przez nieuprawniony organ,
• kompetencje ITD nie obejmują kierowania takich spraw do sądu.

W praktyce oznacza to, że całe postępowanie zostało zakwestionowane już na etapie formalnym.

To bardzo poważny sygnał, ponieważ dotyczy samej podstawy działania systemu.

Podobne wyroki w innych miastach

Katowice nie są odosobnionym przypadkiem. Jak wynika z doniesień, podobne rozstrzygnięcia pojawiają się również w:

• Krakowie,
• Zielonej Górze,
• niektórych sądach w Warszawie.

Oznacza to, że problem ma charakter ogólnopolski, a nie incydentalny.

Jednocześnie nie ma jeszcze jednolitej linii orzeczniczej. W tych samych sądach zdarzają się sprzeczne wyroki – jedne składy uznają działania ITD za legalne, inne je podważają.

Gdzie leży problem prawny

Sedno sporu dotyczy tego, kto ma prawo być oskarżycielem w takich sprawach.

Sądy kwestionujące praktykę ITD wskazują, że:

• Inspekcja może prowadzić kontrolę ruchu drogowego,
• ale niekoniecznie ma uprawnienia do ścigania wykroczenia polegającego na niewskazaniu kierowcy.

To rozróżnienie jest kluczowe. Wykroczenie „pierwotne” (np. przekroczenie prędkości) i „wtórne” (brak wskazania kierowcy) mogą podlegać różnym zasadom.

Jeśli sądy uznają, że ITD nie ma kompetencji w tym drugim zakresie, cały system kar może wymagać zmian.

Co to oznacza dla kierowców

Na tym etapie sytuacja jest niejednoznaczna, ale kierowcy powinni wiedzieć kilka rzeczy:

• kary za niewskazanie kierowcy nadal obowiązują,
• ITD nadal wysyła wezwania i kieruje sprawy do sądów,
• niektóre sądy zaczynają jednak odrzucać takie sprawy.

To oznacza, że w praktyce wynik postępowania może zależeć od konkretnego sądu i składu orzekającego.

Czy można uniknąć kary

Wielu kierowców może zastanawiać się, czy obecna sytuacja oznacza możliwość uniknięcia odpowiedzialności.

Odpowiedź brzmi: to zależy.

Każda sprawa jest rozpatrywana indywidualnie, a brak jednolitej linii orzeczniczej oznacza, że:

• jedne sądy mogą uznać działania ITD za legalne,
• inne mogą odrzucić sprawę już na starcie.

Nie jest to więc „automatyczna luka w prawie”, ale raczej obszar sporu interpretacyjnego.

Możliwe konsekwencje dla systemu

Jeśli linia orzecznicza zacznie przechylać się na korzyść kierowców, skutki mogą być bardzo poważne:

1. Zmiana przepisów

Ustawodawca może zostać zmuszony do doprecyzowania kompetencji ITD.

2. Przekazanie uprawnień innym organom

Np. policji lub prokuraturze.

3. Spadek skuteczności systemu fotoradarowego

Jeśli właściciele aut przestaną wskazywać kierowców, egzekwowanie przepisów stanie się trudniejsze.

System fotoradarów pod presją

Centrum Automatycznego Nadzoru nad Ruchem Drogowym (CANARD), które obsługuje sieć fotoradarów, opiera się w dużej mierze właśnie na współpracy właścicieli pojazdów.

Bez ich wskazań:

• identyfikacja sprawcy jest utrudniona,
• postępowania się wydłużają,
• skuteczność kar maleje.

Dlatego obecny spór prawny może mieć wpływ nie tylko na pojedyncze sprawy, ale na cały system kontroli ruchu drogowego.

Co dalej

Na razie trudno przewidzieć, w którą stronę pójdzie orzecznictwo. Kluczowe będą:

• kolejne wyroki sądów okręgowych,
• ewentualne stanowisko Sądu Najwyższego,
• reakcja ustawodawcy.

Możliwe, że w najbliższych miesiącach pojawi się próba ujednolicenia przepisów lub interpretacji.

Niepewność prawna rośnie

Obecna sytuacja to przykład rosnącej niepewności prawnej w obszarze wykroczeń drogowych. Kierowcy, ITD i sądy funkcjonują w systemie, w którym brak jest jednoznacznych reguł.

Dla obywateli oznacza to jedno – większą ostrożność i świadomość swoich praw.